U uobičajenim historijskim narativima o osmanskom osvajanju Balkana dominantno mjesto zauzimaju epizode o silovitim vojnim pohodima, opsadama utvrda, smjenama dinastija i administrativnim reorganizacijama osvojenih teritorija. Kada se govori o širenju islama i nastanku muslimanskog društva u Bosni, pažnja se pretežno usmjerava na političke odluke sultana, vojne manevre spahija ili na već prevaziđene teze o zagonetnim vjerskim prelazima medievalnih stanovnika.
Avangarda Osmanlija
Međutim, ispod te vidljive i bučne površine državne politike tekao je jedan dublji, tiši i znatno trajniji proces preobražaja. Taj proces nije vođen samo u carskim kancelarijama niti isključivo na bojištima, nego u skromnim građevinama podignutim pokraj puteva, na riječnim obalama i na rubovima nekadašnjih srednjovjekovnih trgova. Riječ je o djelovanju derviških redova i sufijskih šejhova čija je uloga u formiranju osmansko-muslimanskog društva u Bosni bila daleko obuhvatnija i presudnija nego što se to u klasičnoj historiografiji dugo pretpostavljalo.
Derviški redovi nisu u Bosnu stigli tek nakon zvaničnog pada Bosanskog Kraljevstva 1463. godine, niti su bili tek sporedna vjerska pratnja pobjedničke vojske. Oni su predstavljali samu avangardu osmanskog prisustva, pionire urbanizacije, utemeljitelje gradskih privrednih struktura i tvorce specifične društvene etike koja je stoljećima oblikovala kasabski i gradski život.
Proučavanje arhivske građe, osmanskih katastarskih popisnih deftera, sačuvanih vakufnama te unutrašnjih esnafskih dokumenata poputa fütüvvetnama i şecerenama, razotkriva cjelovitu sliku u kojoj derviši izranjaju kao ključni arhitekti gradova, duhovni tutori obrtnika i graditelji same društvene supstance osmanske Bosne.
Prisustvo osmanskih vojnih snaga na bosanskom tlu bilježi se decenijama prije dramatičnih događaja iz 1463. godine i pogubljenja posljednjeg bosanskog kralja Stjepana Tomaševića. Prvi osmanski upadi u Hum datiraju još od 1388. godine, dok je u oblasti Vrhbosne osmanska vlast u kontinuitetu uspostavljena znatno prije sredine 15. stoljeća, što izričito potvrđuje i sumarni popisni defter Krajišta Isa-bega Ishakovića iz 1455. godine. U tim ranim decenijama osvajanja, osmanske trupe u nastupanju ka zapadu nisu predstavljale monolitnu, striktno uniformisanu armiju moderne države. Radilo se o slojevitom vojničko-društvenom aparatu sastavljenom od tri međusobno čvrsto isprepletena elementa: gazija, odnosno vjerskih ratnika premreženih ideologijom svete borbe, ahija, članova poluvojnih i obrtničkih bratstava vođenih etičkim kodeksom futuwwa, te derviša raznih redova.
U ranijoj historiografiji često se insistiralo na hipotezi da su derviši koji su učestvovali u ranim osvajanjima Balkana pripadali isključivo heterodoksnim, takozvanim lutajućim derviškim pokretima. Smatralo se da je njihov vjerski sinkretizam, sklon prihvatanju kršćanskih narodnih običaja i opušteniji u tumačenju islamskih kanonskih propisa, bio presudan faktor koji je lokalnom stanovništvu olakšao prihvatanje islama.
Međutim, historijski izvori za Bosnu pokazuju da je ta slika znatno kompleksnija. Iako nema sumnje da su u ranim valovima pristizali pojedinci i manje skupine narodnih propovjednika čije je djelovanje imalo heterodoksna obilježja, osvajanje Bosne odvijalo se u vrijeme kada je Osmansko Carstvo već uveliko prolazilo kroz proces učvršćivanja vjerske ortodoksije. Osmanski dvor i vladajuća elita počeli su u to doba otvoreno patronizirati i poticati priznate, ortodoksne sufijske redove, poput halvetija i nakšibendija.
Pored neredovnih trupa i pojedinačnih derviša-misionara koji su dolazili iz Rumelije, Anadolije pa čak i udaljenih krajeva poput Magriba ili Bagdada, značajan derviški element nalazio se i u redovima elitnog janičarskog korpusa. Janičari su od samog nastanka svoje vojne formacije bili neposredno povezani s kultom Hadži Bektaša Valija i bektašijskim derviškim redom. Svaki janičar polagao je zakletvu vjernosti ovom putu, a u janičarskim garizornima koji su ostajali u osvojenim utvrdama širom Bosne, poput Hodidjeda, Kreševa, Samobora ili Ljubuškog, služili su vojnici čiji je vjerski pogled na svijet bio neraskidivo prožet derviškom tradicijom.
Mnogi od tih vojnika stjecali su timare, osnivali poljoprivredna imanja u okolnim selima i stupali u neposredan svakodnevni dodir s lokalnim kršćanskim stanovništvom. Kroz taj kontakt, prvi oblik islama s kojim se domaće stanovništvo susretalo bio je upravo islam prožet sufijskim praksama, duhovnom disciplinom i etikom derviških redova.
Značaj derviša u procesu formiranja bosanskog muslimanskog društva najjasnije se očituje u načinu na koji su nastajali i razvijali se gradovi u osmanskoj Bosni. Srednjovjekovna Bosna bila je zemlja utvrđenih gradova-zamkova, malih otvorenih podgrađa i razuđenih seoskih naselja. Osmanska vlast donijela je potpuno nov koncept urbaniteta. Da bi neko naselje dobilo zvanični status gradskog naselja ili kasabe, moralo je ispuniti tri osnovna preduvjeta: imati sagrađenu islamsku vjersku građevinu, stvorenu stalnu muslimansku zajednicu, odnosno džemat, te formiranu čaršiju, to jest stalno trgovačko i obrtničko središte.
Žiška aška
U tom procesu urbanizacije jasno se raspoznaju dvije komponente: derviška komponenta i zvanična državna komponenta. Temeljita analiza nastanka bosanskih gradova pokazuje pravilo prema kojem je derviška komponenta redovno prethodila državnoj. Proces bi započinjao tako što bi derviški pojedinac ili red na nekom prometnom ili strateški važnom mjestu podigao tekiju ili zaviju. Uz tekiju bi se gotovo po pravilu gradila musafirhana, besplatno prenoćište za putnike, namjernike i siromahe, te imaret, javna kuhinja u kojoj se besplatno dijelila hrana.
Ovi objekti nudili su sigurnost, hranu i utočište, postavši magnetska privlačna tačka oko koje su se počeli naseljavati ljudi, otvarati zanatske radnje i formirati prve stambene četvrti, odnosno mahale. Tek nakon što bi derviška inicijativa stvorila zametak naselja, nastupala bi državna komponenta, simbolizirana izgradnjom velikih sultanskih ili namjesničkih džamija, medresa i upravnih zgrada.
Sarajevo predstavlja najreprezentativniji primjer grada čiji su temelji položeni upravo djelovanjem derviške komponente. Zvanična historija nastanak Sarajeva vezuje za 1462. godinu i vakufnamu Isa-bega Ishakovića, koji je na obali Miljacke podigao svoju čuvenu zaviju, džamiju, most, hamam i brojne prateće objekte. Sam Isa-beg, koji je u vakufnami precizno odredio da se u njegovoj zaviji besplatno ugošćuju i hrane dervisi, učenici, ratnici i putnici, bio je izraziti patron derviša, ako i sam nije pripadao nekom od sufijskih redova. Prva gradska mahala koja se razvila na tom prostoru nosila je naziv Mahala Isa-begove zavije.
Međutim, historiografski izvori ukazuju da su temelji urbanog života na prostoru današnjeg Sarajeva položeni i prije Isa-begovog graditeljskog poduhvata. Na prostoru srednjovjekovnog trga Vrhbosna, u blizini današnje Ali-pašine džamije, osmanski derviši-ratnici podigli su još prije 1459. godine Gaziler tekiju. Ta je tekija sagrađena uz stari prometni put koji je spajao zapadni ulaz u sarajevsko polje sa istočnim dijelom današnjeg grada, put koji je u narodu ostao zapamćen pod imenom Gaziler Yolu, odnosno Put gazija.
Pored tekije je nastalo i najstarije osmansko groblje u Sarajevu u kojem su sahranjena dva derviša-ratnika, Ayni-dede i Šemsi-dede. Natpisi na njihovim nišanima svjedoče da su umrli 1461/62. godine, dakle prije formalnog osmanskog osvajanja. Gaziler tekija i njen vakuf predstavljali su najstariju osmansku graditeljsku jezgru oko koje se počelo oblikovati urbano tkivo budućeg grada, utičući kasnije i na lokaciju drugih značajnih objekata, poput Iskender-pašine tekije i mahale sagrađene s druge strane rijeke Miljacka krajem 15. stoljeća.
Sličan obrazac u kojem derviški objekti i derviši utemeljitelji stoje na samom početku nastanka gradova ponavlja se širom Bosne. U Visokom je bosanski sandžak-beg Ayas-beg između 1477. i 1489. godine podigao tekiju s poljoprivrednim imanjem i vrtom u vrijeme kada je tamo postojalo samo malo srednjovjekovno hrišćansko naselje. Zanimljivo je da historijski popisi pokazuju da su se neposredno nakon podizanja te tekije u Visokom pojavili i prvi lokalni preobraćenici na islam, što direktno ukazuje na ulogu tekije kao žarišta oko kojeg je započeo proces islamizacije i formiranja muslimanske zajednice.
U Rogatici je derviš Musliheddin prije 1489. godine sagradio zaviju na zemljištu koje je kupio od Isa-begovog sina Mehmed-čelebija, u trenutku kada je u tom mjestu živjelo svega pet muslimanskih domaćinstava. Oko te zavije razvilo se gradsko naselje koje je tokom osmanskog perioda nosilo naziv Čelebi-Pazar. U Zvorniku se jedna od glavnih gradskih četvrti razvila oko tekije koju je oko 1530. godine podigao zvornički sandžak-beg Bahši-beg.
Najupečatljiviji primjer u potpunosti derviške graditeljske geneze jeste grad Skender-Vakuf, današnje Kneževo. Ovaj grad owes cijelo svoje postojanje dervišu Ali-dede Iskenderu, koji je u 17. stoljeću na svom timaru u potpuno nenaseljenom području na starom putu između Banja Luke i Travnika podigao tekiju i osnovao vakuf. Oko te tekije izraslo je cjelokupno gradsko naselje koje do danas nosi ime svog derviškog utemeljitelja.
Utjecaj sufizma i derviških tradicija nije bio ograničen samo na arhitekturu i prostorno planiranje gradova. On je prožeo samu srž gradske privrede i društvenog života kroz instituciju obrtničkih udruženja ili esnafa. Osmanlijski esnafi u Bosni nisu bili tek suve profesionalne staleške organizacije zabrinute isključivo za proizvodnju i cijene robe. Oni su u potpunosti baštinili tradiciju anadolskih ahija iz 13. i 14. stoljeća i bili duboko prožeti duhovnim i etičkim načelima futuwwa kodeksa.
Vza između derviških redova i esnafa u Bosni sačuvana je u nizu jedinstvenih dokumenata: fütüvvetnamama, şecerenamama i pirnamama. Ovi spisi predstavljali su esnafske statute i duhovne priručnike koji su unutrašnju organizaciju zanata, odnose među majstorima i učenicima, te samu tehnologiju obrade materijala direktno povezivali sa sufijskom doktrinom i islamskim predanjem. Svaki zanat imao je svog duhovnog zaštitnika ili pira. Tako su krojači za svog pira imali poslanika Idrisa, tabači, odnosno kožari, ahijskog utemeljitelja Ahi Evrena i šejha Abdulkadira Gelanija, a ratari i poljoprivrednici poslanika Adema.
Posebno je upečatljiva sačuvana Pirnama Čifčija iz Tešnja, izdata 1819. godine od strane šejha Kırşehirskog hrama. Ovaj dokument svjedoči da su u Bosni čak i seljaci i poljoprivrednici bili organizovani u esnafe vođene sufijskom etikom. Pirnama propisuje da poljoprivrednik prije sjetve mora proučiti određene odlomke iz Kur'ana za dušu svog pira kako bi mu rad bio blagoslovljen. Još je dirljiviji etički kodeks koji se zahtijeva u odnosu prema radnoj stoci: ratarima se izričito naređuje da volove ne smiju udarati, da im ne smiju upućivati ružne riječi niti psovke, nego da im se obraćaju blagim riječima, da ih redovno hrane i poje, te da rad s njima prate izgovaranjem božijih imena i molitvi.
U obrtničkim esnafima proces obučavanja zanatlija bio je u potpunosti preslikan iz derviške prakse sticanja duhovnih stupnjeva. Kada bi majstor primio novog šegrta, taj je mladić morao proći kroz periode iskušenja zvane čile. Te su čile uključivale trodnevno nošenje grube odeće od kostrijeti, sedmodnevni period pretrpljivanja koraka i reprimandi radi slamanja oholosti i sticanja poniznosti, te četrdesetodnevni period izolacije koji je direktno odgovarao derviškom osamljivanju u tekiji. Tek nakon što bi ovladao finim manirima, poštovanjem i tehnologijom zanata, šegrt bi bio promaknut u kalfu, a kasnije u majstora.
Sam proces proizvodnje u esnafska fütüvvetnamama tumačio se kao materijalni odraz duhovnog preobražaja derviša. Tako se u sačuvanoj tabačkoj şecerenami iz 1656. godine navodi da kao što tabač u vanjskom svijetu čisti i štavi sirovu, prljavu kožu pretvarajući je u fin i koristan materijal, tako se i njegova vlastita duša tokom tog rada čisti od životinjskih nagnuća i tame neznanja. Zanatski rad je stoga bio praktično sredstvo i potpora dervišu na njegovom duhovnom putu ka spoznaji Boga.
Centralni događaj u životu svakog esnafa bio je obred opasivanja ili kuşanma. To je bila svečana promocija kalfi u majstore koja se izvodila po strogo utvrđenom ritualu u prisustvu esnafskih starješina i derviških šejhova. Novom majstoru se oko pasa opasivala posebna traka ili kecelja, što je simboliziralo preuzimanje obaveza poštenja, pravednosti i milosrđa. U Bosni su se ovi obredi masovno organizovali tokom višednevnih esnafskih izleta, takozvanih teferiča. Izleti su se održavali u prirodi ili u prostranim baštama dervijskih tekija. Sačuvani esnafski defteri sarajevskih sarača, odnosno sedlara, pokazuju da su oni svoje kuşanma teferiče redovno organizovali u bašti Mevlevijske tekije na Šehovoj Koriji. Defteri razotkrivaju da su sami esnafski kethudasi i starješine u velikom broju bili formalni članovi Mevlevijskog derviškog reda, čija su imena nosila oznaku Mevlevi ili Derviš.
Derviši bundžije
Vrhovni duhovni nadzor nad esnafima u Osmanskom Carstvu, pa tako i u Bosni, vršio je Akhi-baba, izvorni šejh centralne tekije Ahi Evrena u Kırşehir u Anadoliji. Preko svojih lokalnih zastupnika i delegata u bosanskim gradovima, Akhi-baba je imao pravo potvrđivanja esnafskih starješina, nadzora nad unutrašnjim suđenjima i prekršajima, te prava na dio esnafskih prihoda u sirovinama koji su se slali za izdržavanje Kıršehrske tekije kao centralnog doma svih tabača. Prisustvo i autoritet Akhi-babe u Bosni dokumentiani su u nizu sačuvanih fermana, icazetnama i sudskih zapisa od 16. pa sve do kraja 19. stoljeća.
Iako su derviški redovi uglavnom djelovali kao čvrst oslonac osmanskog društvenog poretka, sufijski pokreti u Bosni povremeno su postajali i žarišta snažnog društvenog i političkog protesta. Najupečatljiviji primjer takvog djelovanja bio je hamzevijski pokret u 16. stoljeću.
Korijeni ovog pokreta vezani su za tekiju Hamza-dede u selu Orlovići kod Zvornika, podignutu 1519. godine. Iz te je derviške sredine potekao Hamza Bali Orlović, sufijski učitelj koji je u šesnaestom stoljeću širom sjeveroistočne Bosne, posebno u okolini Tuzle i Zvornika, formirao izuzetno masovan i uticajan derviški pokret. Hamzevijsko učenje, nastalo na tradicijama melamijskog sufizma, brzo se proširilo među seoskim stanovništvom, gradskim obrtnicima, pa i među lokalnim spahijama i janičarima.
Hamzevije su propovijedale jednakost među ljudima, unutrašnju pobožnost oslobođenu pukog formalizma, te su oštro kritikovale zloupotrebe osmanske birokratije, korupciju lokalnih moćnika i rigidnost dijela zvanične uleme. Njihova autonomna organizacija, izuzetna popularnost i odbijanje da se podvrgnu potpunoj kontroli državnih i vjerskih vlasti izazvali su uzbunu u Istanbulu. Osmanske vlasti proglasile su hamzevijsko učenje opasnom jeresom. Hamza Bali je uhapšen, odveden u Istanbul i nakon suđenja pogubljen 1573. godine.
Nakon njegovog pogubljenja uslijedio je val žestokih državnih progona sljedbenika hamzevijskog pokreta širom Bosne. Ovaj pokret jasno pokazuje da derviški redovi u Bosni nisu bili isključivo pasivni izvršioci državne volje, nego i prostori u kojima se mogla oblikovati autentična socijalna kritika i bunt protiv nepravde.
Stoljetno djelovanje derviških redova ostavilo je neizbrisiv trag u cjelokupnom identitetu i kulturi Bosne i Hercegovine. Materijalno naslijeđe očituje se u brojnim tekijama, turbetima, česmama i spomenicima gradske arhitekture koji predstavljaju vrhunske domete kulturne baštine. Objekt poput Tekije na vrelu Bune u Blagaju, Gazi Husrev-begovog Hanikaha u Sarajevu ili tekija u Vukeljićima i Živčićima spadaju u najprepoznatljivije simbole bosanskog prostora.
Nematerijalno naslijeđe još je dublje. Sistem uzajamne esnafske pomoći, izdržavanje musafirhana i imareta te etika vakufa postavili su temelje posebne socijalne osjetljivosti i solidarnosti u bosanskom društvu. Derviška misao izvršila je presudan utjecaj na razvoj alhamijado književnosti, kao i na stvaralaštvo bosanskih autora koji su pisali na orijentalnim jezicima, unoseći duboke mistične i etičke teme u domaći pismeni izraz.
Takođe, narodna pobožnost u Bosni, sačuvana kroz običaje poštovanja dobrih ljudi, posjećivanja turbeta radi traženja blagoslova i utjehe, učenja dova na otvorenim zborištima te specifičnog kulta građenja česmi za duše umrlih, u potpunosti je oblikovana pod uticajem sufijskog doživljaja svijeta.
Tokom 20. stoljeća, ulaskom Bosne u moderne državne okvire, a posebno u periodu nakon Drugog svjetskog rata unutar socijalističke Jugoslavije, derviški redovi su pretrpjeli teške udarce. Mnogi historijski objekti su srušeni, uključujući sarajevsku Gaziler tekiju 1950. i Isa-begovu tekiju 1957. godine. Odlukom Vakufskog sabora iz 1952. godine zvanično je bio zabranjen rad derviškim redovima i zatvorene su sve preostale tekije u Bosni i Hercegovini.
Uprkos decenijskoj ilegalnosti i pritisku, sufijska tradicija u Bosni nije ugašena. Od sedamdesetih godina 20. stoljeća započeo je proces njenog postepenog obnavljanja, koji je svoj puni zamah dobio krajem prošlog i početkom ovog stoljeća. Danas derviški redovi u Bosni i Hercegovini djeluju u okviru Tarikatskog centra, autohtone ustanove koja funkcionira pod okriljem Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini. Najzastupljeniji redovi danas su nakšibendijski i kadirijski, uz prisustvo halvetija, rifaija i mevlevija.
Iako su tekije u savremenom dobu izgubile nekadašnju ulogu u vođenju gradske privrede i esnafa, one su zadržale svoju izvornu duhovnu, etičku i obrazovnu funkciju. U njima se i danas redovno održavaju obredi zikra, njeguje se izvođenje tradicionalne sufijske poezije i muzike, te pruža duhovno utočište ljudima u savremenom svijetu. Obnovljene historijske tekije, poput Isa-begove na Bembaši, danas ponovo stoje kao živi svjedoci prodate prošlosti u kojoj su derviši bili nevidljivi, ali presudni graditelji duše i oblika bosanskog grada.
/Autor: Ines Asčerić-Todd: „Dervishes and Islam in Bosnia: SUFI DIMENSIONS TO THE FORMATION OF BOSNIAN MUSLIM SOCIETY”/
(TBT)
The post NEIMARI IZ SJENE: Uloga derviša i sufizma u stvaranju bosanskog muslimanskog društva appeared first on The Bosnia Times.
Preuzeto sa: thebosniatimes.ba
