Jedan od najozloglašenijih masovnih zločina nad Hrvatima bio je pokolj oko stotinu ljudi iz dalmatinskog sela Gata i okoline u oktobru 1942. godine.
Na današnji dan, 17. jula 1947. godine, komunističke vlasti streljale su vođu četničkog pokreta Dražu Mihailovića. Nakon rata osuđen je za saradnju sa okupatorom i ratni zločin protiv civilnog stanovništva, a njegov lik i danas izaziva duboke podjele i kontroverze. Ovaj tekst o njemu prvi put je objavljen u Expressu prošle godine.
Ostao sam vojnik, uvjeren da narod ima zadnju riječ. Uvjeren sam da sam bio na pravom putu. Pozvao sam novinare iz cijelog svijeta i tražio misiju Crvene armije. Sudbina je bila nemilosrdna prema meni kada me je bacila u najgore oluje. Želeo sam mnogo, mnogo počeo, ali je vihor, svetski vihor odneo mene i moj rad, rekao je Draža Mihailović na kraju suđenja, 30 minuta iza ponoći, 12. jula 1946. Čitanje presude počelo je 15. jula u 8.15 sati. Od 47 tačaka optužnice, četnik je oglašen krivim po njih osam. Komunisti su ga strijeljali na današnji dan, 17. jula 1947. godine. Suđeno mu je za kolaboracionizam i ratni zločin protiv civilnog stanovništva.
Dragoljub “Draža” Mihailović je rođen 27. aprila 1893. godine u Ivanjici, Kraljevina Srbija, od oca Mihaila i majke Smiljane Mihailović (rođene Petrović). Sa sedam godina ostao je siroče, pa je njegovo vaspitanje preuzeo ujak. Pošto su mu oba strica bila vojna lica, sam Mihailović je oktobra 1910. upisao Vojnu akademiju Kraljevine Srbije. Kao pitomac učestvovao je u Balkanskim ratovima 1912-1913. i dobio Srebrnu medalju za hrabrost nakon Prvog balkanskog rata, maja 1913. godine.
Učestvovao je u Prvom svetskom ratu i bio deo povlačenja srpske vojske kroz Albaniju 1915. Za zasluge na Solunskom frontu kasnije je odlikovan. Nakon rata postao je član Kraljevske garde Kraljevine SHS, ali je 1920. morao napustiti tu funkciju zbog javne rasprave između komunista i nacionalista u kojoj je učestvovao. Tada je bio stacioniran u Skoplju.
Godine 1921. primljen je na Višu vojnu akademiju u Beogradu. Po završetku studija 1923. godine unapređen je u pomoćnika vojnog osoblja, zajedno sa još petnaest najboljih studenata svoje generacije. Unaprijeđen je u čin potpukovnika 1930. Te iste godine proveo je tri mjeseca u Parizu, pohađajući nastavu na École spéciale militaire de Saint-Cyr. Neki autori tvrde da se tada upoznao i sprijateljio Charles de Gaulleiako za to nema poznatih dokaza. Naime, oni nisu bili u istom razredu kada je Mihailović usavršavao francuski jezik i učio francusku ratnu strategiju.
Njegova vojna karijera gotovo je prekinuta 1939. godine, kada je podnio izvještaj u kojem je oštro kritikovao organizaciju Vojske Kraljevine Jugoslavije. Među njegovim najvažnijim prijedlozima bili su: napuštanje odbrane sjeverne granice i koncentrisanje snaga u planinskoj unutrašnjosti zemlje; reorganizacija oružanih snaga u srpske, hrvatske i slovenačke jedinice u cilju efikasnijeg suprotstavljanja subverzivnim aktivnostima; i korištenje mobilnih četničkih jedinica duž granica.
Dolazak na čelo četnika
Nakon invazije, Mihailović je sa 80 njegovih ljudi 29. aprila 1941. prešao reku Drinu u Srbiji pod nemačkom okupacijom. Mihailović je planirao da uspostavi podzemni obaveštajni pokret i uspostavi vezu sa saveznicima, iako je kasnije sarađivao sa Nemcima i Italijanima. Osnovao je malo oficirsko jezgro sa oružanom pratnjom, koje je nazvao “Komanda četničkih odreda Jugoslovenske armije”. Po dolasku na Ravnu goru početkom maja 1941. počeo je da sastavlja spiskove vojnih obveznika i rezervista za moguću upotrebu. Njegovoj grupi na Ravnoj gori pridružila se i grupa civila, uglavnom intelektualaca iz Srpskog kulturnog kluba, koji su preuzeli propagandni sektor pokreta. Mihailović je veći deo 1941. godine proveo konsolidujući razbacane ostatke Vojske Kraljevine Jugoslavije (VKJ) i tražeći nove dobrovoljce. U avgustu je osnovao civilno savjetodavno tijelo, Centralni nacionalni komitet. Mihailović je prvi radio vezu sa Britancima uspostavio septembra 1941. godine, kada je njegov radio-operater stupio u vezu sa jednim brodom u Sredozemnom moru. Mihailović je 13. septembra u svojoj prvoj radio poruci vladi kralja Petra u egzilu objavio da organizuje ostatke VKJ za borbu protiv sila Osovine.
Mihailoviću su pomagali i oficiri iz drugih krajeva Jugoslavije, poput slovenačkog oficira Rudolf Perinhekkoji je donosio izvještaje o situaciji u Crnoj Gori. Mihailović ga je vratio u Crnu Goru sa pismenim ovlašćenjem da tamo organizuje jedinice, uz usmenu saglasnost oficira kao npr. Đorđij Lašić, Pavle Đurišić, Dimitrije Ljotić i Kosta Mušicki.
THOMPSONOVO SELO
360°
Čavoglave u NDH: ‘Četnici iz Žitnića i Moseća upali u selo i pobili Perkoviće’
Zbog nemačkih represalija u kojima je stradalo na hiljade civila, Mihailović se, za razliku od Titovih partizana, s priličnom neradom borio protiv Nemaca, pa čak i sarađivao sa Italijanima. Mihailović je više volio sabotaže koje se nisu mogle lako povezati sa četnicima. Njegovo oklevanje da se uključi u aktivniji otpor značilo je da je većinu sabotaža u ranom periodu rata vršio partizanski pokret. Zbog toga je Mihailović izgubio nekoliko komandanata, a deo njegovih sledbenika koji su želeli da se bore direktno protiv Nemaca otišao je u partizane. Smatra se da su saveznici na kraju stali na Titovu stranu upravo zbog traljavog otpora četnika Sila osovine i njihove saradnje sa okupatorima, dok su se u isto vrijeme partizani mnogo odlučnije i otvorenije borili protiv Hitlera i Musolinija.
Ratni zločini
Tokom Drugog svetskog rata u Jugoslaviji, pripadnici četničkog pokreta/Jugoslovenske vojske u otadžbini počinili su brojne masovne zločine. Neki od ovih zločina bili su motivisani ideološkim ciljanjem partizana i njihovih simpatizera, dok su drugi bili vođeni etničkom mržnjom, posebno prema muslimanskom i hrvatskom civilnom stanovništvu. Krajem 1941. i početkom 1942. godine četnici su u zapadnoj Srbiji ubili nekoliko stotina zarobljenih partizana i sličan broj predali Nemcima, koji su ih potom streljali. Do kraja rata četnici su pobili još nekoliko stotina civila širom Srbije, optužujući ih za saradnju sa partizanima. Iako nisu sva naređenja za masakre dolazila direktno od njega, četnički komandanti su slali izveštaje o zločinima i Mihailović je za njih definitivno znao, iako se na suđenju 1946. godine branio da su komandanti poklali bez njegovog znanja i zataškavali izveštaje. Postoji notorno „uputstvo“ koje je Draža Mihailović uputio 20. decembra 1941. četničkim komandantima u Crnoj Gori i Sandžaku, u kojem je naveo da je cilj četničke borbe stvaranje etnički čiste Velike Srbije (u okviru šire Velike Jugoslavije). Da bi se to postiglo, Mihailović je isticao potrebu da se Sandžak očisti od muslimanskog stanovništva, a Bosna od muslimanskog i hrvatskog stanovništva.
Stroga tajna
Život
Dokumenti CIA otkrivaju kako je četnik Draža uhvaćen sa zlatom: ‘Izdao me taj ološ!’
Prema ovom uputstvu, četnici su krajem 1941. i početkom 1942. godine u Foči i okolini ubili oko 2.000 Muslimana. Početkom 1943. godine četničke snage pod komandom Pavela Đurišića nastavljaju masovna ubistva muslimanskih civila i paljenje sela naseljenih muslimanima u okolini Priboja (Srbija), Pljevalja (Crna Gora) i Foče (BiH).
U izvještaju koji Pavle Đurišić upućen Draži Mihailoviću 13. februara 1943. godine, on je sam napisao da su tom prilikom ubili „oko 1.200 boraca i do 8.000 drugih žrtava: žena, staraca i dece”. Meta četničkih napada bio je i veliki broj hrvatskih civila, posebno u Lici, Dalmaciji i Hercegovini. Jedan od najozloglašenijih masovnih zločina nad Hrvatima bio je pokolj stotinjak ljudi iz dalmatinskog sela Gata i okoline, koji su u oktobru 1942. godine počinili četnici pod papinom komandom. Momčilo Đujić. Najmlađa žrtva imala je devet mjeseci. Tačan broj ubijenih Muslimana i Hrvata u četničkim masovnim zločinima nije precizno utvrđen. Prema procjenama demografa Vladimira Žerjavića, tokom Drugog svjetskog rata u Jugoslaviji četnici su ubili oko 33.000 Muslimana i 32.000 Hrvata.
