Zelenortska ostrva su mali, ali znaju da igraju fudbal – na Svetskom prvenstvu su prvo odigrali 0-0 sa velesilom Španijom, a večeras su odigrali i 2-2 sa Urugvajem. Ovo je priča o tome kako je nastao Cabo Verde
Do sada ste već naučili ko je Vozinha, senzacionalni 40-godišnji fudbaler koji je od golmana bez imena prošao put do statusa senzacije Svjetskog prvenstva. Kako stvari sada stoje, totalni autsajder je na putu do drugog kruga. Ali šta zapravo znate o maloj zemlji, zapravo arhipelagu afričkih ostrva koji je nekada pripadao Portugalu?
Usred Atlantskog okeana, otprilike 600 kilometara od najzapadnije tačke afričkog kontinenta, nalazi se arhipelag od deset vulkanskih ostrva i osam otočića poznatih kao Zelenortska ostrva. Iako ih mnogi i dalje tako zovu, 2013. godine vlada ove male otočne države zatražila je od Ujedinjenih naroda da u službene svrhe koriste samo njihov portugalski naziv – Cabo Verde. Ovo nije samo semantička promjena, već odraz dubokog identiteta naroda koji je nastao iz mučne istorije, susreta kontinenata i stvaranja jedinstvene kreolske kulture čiji se duh najbolje osjeća u sjetnim melodijama “morna”, muzike koja nosi težinu čežnje, ili kako je mještani nazivaju – “sodade”.
Ljepota fudbala – navijačica Zelenortskih ostrva
Prije dolaska Evropljana u 15. vijeku, ostrva su bila potpuno nenaseljena. Nema dokaza o postojanju bilo kakvog autohtonog stanovništva. Ovaj jaz je prekinut oko 1456. godine kada su mornari u službi portugalskog princa Henrika Pomorca, kao što su Venecijanac Alvise Cadamosto i Đenovljanin António de Noli, naišli na arhipelag. Ime je dobio po obližnjem Zelenom rtu (Cabo Verde) na obali današnjeg Senegala, koji su portugalski istraživači vidjeli nekoliko godina ranije. 1462. godine, na najvećem ostrvu Santiago, portugalski doseljenici su osnovali Ribeira Grande, današnji Cidade Velha. To naselje je ušlo u istoriju kao prva stalna evropska kolonija u tropima i ubrzo postalo kamen temeljac portugalske ekspanzije u Africi. Strateški položaj bio je savršen, ali ono što je ostrvima donelo prosperitet ispisalo je i najmračnije stranice njihove istorije.
Srce transatlantske trgovine robljem
U 16. veku, Kabo Verde je postao ključno središte i jedan od najvažnijih centara brutalne transatlantske trgovine robljem. Portugalci su iskoristili blizinu afričkog kopna da dovedu porobljene Afrikance na ostrva, koji su potom radili na plantažama šećerne trske i pamuka ili su transportovani dalje u Ameriku. Ribeira Grande se pretvorio u bogatu i prometnu luku, tržište ljudskog života. Demografska slika ostrva se drastično menjala. Godine 1580. u Santiagu je živjelo oko 14.000 robova, u poređenju sa samo 2.000 slobodnih ljudi. Iz ovog bolnog suživota rođena je nova kreolska kultura i jezik, mješavina evropskih i afričkih utjecaja koji i danas definiraju zemlju.
Bogatstvo je privlačilo i gusare, pa je poznati engleski gusar Francis Drake dva puta opljačkao Ribeiru Grande. Nakon francuskog napada 1712. godine, grad je izgubio na značaju, a glavni grad je premešten u Praju 1770. Kada je trgovina robljem počela da opada u 19. veku, privreda ostrva je propala. Međutim, njihov položaj usred Atlantika dao im je novu ulogu – postali su vitalna stanica za opskrbu brodova, a luka Mindelo na ostrvu Sao Vicente prerasla je u važan trgovački centar.
Put ka nezavisnosti
Vekovi portugalske vladavine, obilježeni ekonomskom krizom i čestim katastrofalnim sušama, rađali su sve veće nezadovoljstvo. Portugal je 1951. promijenio status Kabo Verdea iz kolonije u “prekomorske provincije” u pokušaju da uguši rastući nacionalizam. Ključnu ulogu u borbi za slobodu imao je Amílcar Cabral, harizmatični intelektualac i vođa koji je 1956. godine zajedno sa svojim drugovima osnovao Afričku stranku za nezavisnost Gvineje i Zelenortskih ostrva (PAIGC). Pokret je tražio bolje ekonomske i političke uslove i pokrenuo oružanu pobunu u tadašnjoj Portugalskoj Gvineji (danas Gvineja Bisau). Iako se borbe nisu vodile na samim otocima, pokret je imao snažnu podršku. Odlučujući trenutak dogodio se 25. aprila 1974. godine, kada je revolucija karanfila u Portugalu zbacila diktatorski režim. To je kolonijama otvorilo vrata nezavisnosti. Nakon prelazne vlade, Kabo Verde je proglasio nezavisnost 5. jula 1975. Prvobitni plan ujedinjenja sa Gvinejom Bisauom je propao nakon državnog udara u toj zemlji 1980. godine, nakon čega je ogranak PAIGC-a Zelenortskih ostrva postao nezavisna stranka, PAICV.
Nakon nezavisnosti, Kabo Verde, kao i mnoge postkolonijalne države, uspostavio je jednopartijski sistem. Međutim, pod rastućim pritiskom za demokratizaciju, 1990. godine uveden je višestranački sistem. Prvi slobodni izbori održani su 1991. Od tada se Kabo Verde razvio u jednu od najstabilnijih i najfunkcionalnijih demokratija u Africi, koja se često navodi kao primjer uspješne tranzicije. Prema različitim međunarodnim indeksima, zemlja se redovno nalazi na visokom rangu u pogledu političke slobode, slobode medija i dobrog upravljanja. Politički sistem je polupredsjednička republika, gdje predsjednik, kao šef države, i premijer, kao šef vlade, dijele izvršnu vlast. Političkom scenom decenijama dominiraju dvije stranke, PAICV (lijevo) i Pokret za demokratiju (MpD, desni centar), koje se mirno izmjenjuju na vlasti, što je rijetkost u regionu.
Arhipelag kontrasta: Od pustinjskog pijeska do zelenih dolina
Geografski, Cabo Verde je zemlja nevjerovatnih kontrasta. Deset otoka i manjih otočića podijeljeni su u dvije glavne grupe: Barlavento (zavjetrino) na sjeveru i Sotavento (zavjetrino) na jugu. Ostrva Sal, Boa Vista i Maio su ravna, suha i prekrivena pješčanim dinama, nudeći milje zlatnih plaža koje su postale magnet za turiste. S druge strane, ostrva kao što su Santo Antão, Santiago i Fogo su izuzetno planinska, sa dramatičnim liticama koje uranjaju u okean i zelenim dolinama u kojima se uzgajaju kukuruz, kafa i šećerna trska na terasastim poljima.
Na ostrvu Fogo nalazi se i najviši vrh zemlje, aktivni vulkan Pico do Fogo, visok 2829 metara, koji je poslednji put eruptirao 2014. Klima je suva tropska, sa temperaturama koje su prijatne tokom cele godine zahvaljujući povjetarcu sa okeana. Međutim, nedostatak padavina i česte suše predstavljaju trajni izazov za poljoprivredu i vodosnabdijevanje. Zbog svoje izolovanosti, ostrva su dom brojnih endemskih vrsta ptica i gmazova.
Kreolska duša: ljudi, jezik i “soda”
Današnja populacija, koja broji nešto više od pola miliona ljudi, uglavnom je kreolskog porijekla – potomci evropskih kolonizatora i afričkih robova. Ono što je specifično jeste da dijaspora Zelenorte ima skoro duplo više ljudi nego što ih živi u samoj zemlji. Velike zajednice nalaze se u Sjedinjenim Državama (posebno u Novoj Engleskoj, gdje su emigranti bili zaposleni u kitolovskoj industriji od 19. stoljeća), Portugalu, Francuskoj i Holandiji. Podaci o postojanju značajnije hrvatske zajednice nisu dostupni. Službeni jezik je portugalski, ali jezik srca i svakodnevnog života je zelenortski kreolski (Kriolu), živahan jezik koji kombinuje arhaični portugalski sa gramatikom i vokabularom zapadnoafričkih jezika. Kultura je jedinstven spoj evropskih i afričkih elemenata i nigde se ta sinteza ne manifestuje snažnije nego u muzici. Svjetski poznata pjevačica Cesária Évora, “bosonogi div”, proslavila je muzički stil jutra – melanholičnu, lirsku baladu koja pjeva o ljubavi, odlasku i dubokoj čežnji poznatoj kao “sodade”. Uz mornu, popularni su i življi ritmovi koladeire i funane koji vas tjeraju da plešete i slavite život uprkos svim nedaćama.
* uz korištenje AI
