Pet godina nakon smrti vječnog predsjednika SFRJ, 1985. godine, u tvrdom socijalističkom sistemu počele su se širiti pukotine, podstaknute memoarima raznih obavještajaca.
Sredinom osamdesetih Jugoslavija je još čitala “između redova”, ali sve manje. Kult Tita i socijalizma je bio jak, ali su se počele pojavljivati pukotine u obliku memoara, koji su otkrivali istine koje režim nije želio čuti. Nalazi se u Beogradu Vjenceslav Cencic Godine 1983. objavio je knjigu “Enigma Kopinič”, koja je izazvala veliko interesovanje javnosti. Bio je to prvi put da je jedan od vodećih Titovih špijuna stavio svoj život na papir. Pokazaće se da je Kopinič bio saradnik ruske vojne obaveštajne službe GRU i da je u Moskvi, tokom Velike čistke 1938. godine, bio Titov anđeo čuvar. Prema Titu I Petka Miletićcrnogorski komunista, vehabija, jakobinac bez mnogo mozga, Kopinič je stao na Titovu stranu – sa cijelom njegovom agencijom – pa su Petka Miletića poslali u Sibir. Ishod je mogao biti i obrnut jer se bitka vodila po pravilu “ko koga hoće”. Josip Broz bio je zahvalan svima koji su mu pomogli, pa je Kopiniča nagradio mjestom direktora brodogradilišta Uljanik. Pozvana su druga dvojica Rusa koji su ga štitili Ivan Stevo Krajačić I Ivan Karaivanov. Bugarinu Karaivanovu je Tito kasnije dao vilu i “parkirao” ga u Skupštinu Jugoslavije, jer je ovu prvu izabrao između Broza i Staljina. Kopinič optužen u Cenčićevoj knjizi Andrija Hebrang kao njemački i ustaški špijun. Nakon objavljivanja te knjige, ubrzo se pojavila još jedna, “Kopinič bez enigma”, u kojoj Milenko Doderpukovnik JNA, borio se sa Cencićem i Kopinićem. Za Cenčića i Kopinića, slučaj Hebrang je prvenstveno bio pitanje državne sigurnosti i sovjetske infiltracije. Njihova osnovna teza bila je da je Hebrang ili direktno kompromitovan kontaktima sa okupatorom ili instrumentalizovan od strane NKVD-a, te da ga Tito ima razloga smatrati opasnošću za autonomiju jugoslovenskog pokreta.
Andrija Hebrang stariji
arhive
Po njima, poslijeratni obračun sa “staljinističkom strujom” bio je politički brutalan, ali istorijski neophodan. Za Cenčića je Hebrangova rehabilitacija bila politički motiviran pokušaj nacionalne reinterpretacije NOB-a i sredstvo jačanja hrvatske republičke autonomije. Dugoročno gledano, to je bio udar na temeljni legitimitet Jugoslavije kao zajedničke revolucije. Doder je, s druge strane, smatrao da je čitav Hebrangov spor sekundaran u odnosu na strukturalni problem komunističke vlade. Njegova ključna teza bila je da je Hebrang uklonjen u tipičnoj logici revolucionarne konsolidacije vlasti i da su optužbe Gestapoa i NKVD-a korištene kao naknadna racionalizacija političke likvidacije.
Bezbednosni aparat, po Kopiniču i Cenčiću (a Cenčić je bio saradnik centrale Udbe u Beogradu), ne može biti pouzdan izvor istine o sopstvenim zločinima. Za Dodera problem nije bio da li je Hebrang kriv ili ne, već zašto u Jugoslaviji nije postojao pravni istražni mehanizam, zašto se istorija otvara tek kada se elite međusobno svađaju i zašto se istina koristi kao oružje frakcijskih ratova, a ne kao osnova za društveno pomirenje.
Vjenceslav Cencic
arhive
I dok su se špijuni, obavještajci i sive eminencije revolucije raspravljali, radoznale su oči promatrale sa strane. CIA, snaja, CIA. Američki obavještajci su sve analizirali i tražili duboke, pozadinske strukture koje su upravljale procesima kroz vruće memoare. Danas je jasno da se vodila tiha borba za buduće lične karte. U Hrvatskoj je postojala teza – “bili smo žrtve centralizma i čistki”. U Srbiji je postojalo verovanje – “čuvali smo Jugoslaviju uprkos separatizmu”, dok je u staroj partijskoj gardi živelo osećanje – kulturno, ali ne sasvim pogrešno – “bez Tita i Partije nema države”.
U dokumentu CIA-e sa kojeg je skinuta tajnost čitamo:
TAJNA NACIONALNOG OBAVJEŠTAJNOG VIJEĆA
direktora Centralne obavještajne službe
Vašington, DC 20505
NIC br. 05146-85
16. novembra 1985.
MEMORANDUM ZA: Direktoru Centralne obavještajne službe, zamjeniku direktora Centralne obavještajne službe, preko Nacionalnog obavještajnog službenika za Evropu, od pomoćnika nacionalnog obavještajnog službenika za Evropu
TEMA: Jugoslavija: Titovi špijuni u međusobnom sukobu.
O čemu je pomoćnik nacionalnog obavještajnog službenika za Evropu – moćna pozicija – odgovarao štabu?
CIA je vrlo inteligentno primijetila šta se dešava.
“Jugoslavija prolazi kroz jedno od najotkrivenijih javnih ispitivanja dana osnivanja svog režima koji su se ikada dogodili u komunističkom svijetu. Titova smrt je ubrzala trend otvorenosti i slobodnijeg izražavanja, što je neminovno dovelo do revizionističkih napada na najsvetije mitove iz perioda partizana. U novije vrijeme, tempo da se njihova stara istorija ubrzava dalje, ubrzava se kako se njegova stara historija sve više ubrzava. Memoari koji ‘otkrivaju sve’ i napadaju rivale je još značajnije to što se tajni arhivi sve više otvaraju javnosti, doduše neovlaštenim curenjem i najčešće u svrhu ličnih i etničkih osveta. Rezultat je krajnje polemička atmosfera u kojoj se daleka prošlost koristi kao odskočna daska za sile koje bi u suštini trebale da budu nosioci. kaže izvještaj.
William Casey, direktor CIA-e za kojeg je pet godina nakon njegove smrti sastavljen specijalni izvještaj o književnim obračunima bivših Titovih špijuna
Profimedia
Memoari obavještajno-sigurnosnih službenika posebno su zanimljivi, smatraju Amerikanci, jer većina ovih autora koji prvi put objavljuju pokušavajući uspostaviti vlastitu istorijsku ulogu istovremeno obračunavaju stare račune “sa neviđenom osvetoljubivom”. Njihove objave izazvale su “niz manjih senzacija” razotkrivanjem tajne borbe iza poslijeratnih događaja i razotkrivanjem korijena trajnih etničkih i političkih tenzija među ljudima koji je Tito ostavio na vlasti.
Ovaj talas istorijskog revizionizma, kažu autori, nema presedana u Jugoslaviji i njegov dugoročni efekat je još uvek teško proceniti.
“Postoji neka vrsta zatupljujućeg efekta u kratkom roku jer se odjednom razbija previše mitova. Kako je javno ‘pranje prljavog veša’ postalo rutina, javnost očigledno posvećuje malo pažnje svakom novom otkriću i niskom udarcu, uprkos velikoj medijskoj pomci.
Većina Jugoslovena sa izvesnim perverznim zadovoljstvom gleda kako se nekada moćni i zastrašujući, na nedostojanstven način blate, ali se malo ko usuđuje da iskoristi ova otkrića da zahteva prave činjenice ili reforme. Ali mladi ljudi, ionako cinični prema partizanskim samohvaljenjem o ‘bratstvu i jedinstvu’, možda su skloniji da se osjećaju opravdano da sami traže nove odgovore.” CIA je maestralno dešifrirala “iza kulisa” i sve glavne crte naizgled historicističkog sukoba. Radilo se u suštini o prirodi federacije, u čijem fokusu je budućnost federacije i Andrija. vode se teške ideološke borbe Razna otkrića upućuju na to da snage u Zagrebu – neki zaključuju da je glavni pokretač hrvatskog partijskog vođe Vrhovec – žele povratiti dobro ime KPJ kako bi dokazali ideološku čistoću Komunističke partije Hrvatske, koju ona prema navodima ne zaslužuje, kažu da su srpski partijski liberali već podvrgnuti. „Oni koji napadaju pokušaj rehabilitacije Hebranga tvrde da je to prikriveni napad na Titov ugled i zavera da se Beograd primora da preispita raskid sa Staljinom. Razmjena optužbi u ovom sporu je izuzetno burna. Josip Kopinič, Titov saradnik iz predratnog perioda koji je upravljao ratnim komunikacijskim centrom NKVD-a za Balkan u Zagrebu, prvi se osvrnuo na ovo pitanje u biografiji objavljenoj 1982. godine.
Kopinič je tvrdio da je Hebrang 1942. godine postao agent Gestapoa i da je tu činjenicu uredno prenio Moskvi, ali su Sovjeti to saznanje skrivali od Tita, koristili Hebranga kao svog agenta, a da su nakon rata agenti NKVD-a u Jugoslaviji likvidirali sve one koji su imali direktna saznanja o ranijoj Hebrangovoj izdaji. “Sam Kopinič je postao meta odmazde i klevete, uglavnom u časopisima u Hrvatskoj.
U nedavnom intervjuu Ivan Stevo Krajačić, Titov najbliži čovjek u hrvatskoj partiji, oštro je reagovao na Kopiničevu tvrdnju da je Krajačić bio agent sovjetske vojne obavještajne službe u Jugoslaviji. Krajačić uzvraća optužujući Kopiniča da služi ‘ko zna kakvim stranim interesima’ i iznosi široke optužbe o srpskim nacionalističkim mahinacijama u Rankovićevo vrijeme.
Ivan Krajačić Stevo
arhive
Još jedan bivši tajni policajac, Hrvat, nedavno je sugerirao da je Kopinič bio saradnik Gestapoa tokom većeg dijela rata. Treći bivši službenik sigurnosti u Zagrebu tvrdio je u štampi da je nakon rata Hebrang oslobođen optužbi za nacističke špijunaže istragom tajne policije u Hrvatskoj. Optužio je Kopinića da je ‘pucao u mrtvaca’, odnosno klevetao vođu koji se više ne može braniti. Zauzvrat, Kopinič je zaprijetio da će pristupiti njegovim ratnim zapisima – uključujući operativne depeše do i od ‘Ujaka’ (Staljinovo kodno ime) – kako bi ‘razotkrio’ snage koje brane Hebranga”, piše zvaničnik CIA-e. Vladimir Dedijer, Titov zvanični biograf stao je na stranu Kopiniča. „Poslanjajući se na tajne arhive i informacije koje su mu dali visoki partijski i policijski zvaničnici koji su se protivili pokušaju rehabilitacije u Hrvatskoj, Dedijer opisuje hrvatske komunističke vođe kao kukavice i oportuniste koje je Tito morao zastrašiti da bi se borio protiv Nijemaca.
Dedijer otkriva tajne dokumente koji tvrde da su se vodeći hrvatski komunisti pokolebali kada je Staljin pokušao da uspostavi nezavisnu Komunističku partiju Hrvatske, pod sovjetskom, a ne Titovom kontrolom, u prvim danima rata. Dedijer tvrdi i da su Hebrangovi zaštitnici ubili narodnog heroja Ivan Milutinović na kraju rata. Napao je i Stevea Krajačića, tvrdeći da je 1984. Krajačić, kojeg Dedijer naziva ‘nekim sovjetskim agentom’, pokušao cenzurirati treći tom Dedijerove biografije Tita.”
Vladimir Dedijer
arhive
Dedijer je “enfant terrible” u Jugoslaviji, pišu agenti. Poštovan je, ali mu se ne vjeruje u potpunosti zbog njegove dugogodišnje sklonosti ultrarevolucionarnim ciljevima i eklektičnoj ideologiji, koja ga često dovodi u sukob s fanaticima s kojima se sprijateljio. Kuda sve to vodi? “Ovi sporovi sami po sebi možda neće dovesti do velikih političkih promjena. Ali ako se trend ne zaustavi, vjerovatno će dovesti do otvorenih poziva na detitizaciju, možda počevši od većih zahtjeva za rehabilitacijom onih koje je Tito pročistio sa svih strana političkog spektra i zaoštravanja polemika produbljujući razlike između zagovornika reformi i postupnih jugoslovenskih staljinista. evolucija ka trajnijoj demokratskoj instituciji mogla bi se dramatičnije ubrzati, ali bi u isto vrijeme postojali rizici od reakcije i ‘posljednjeg dahtanja’ stare garde, koja bi vjerovatno pokušala da se vrati na represivnu vladavinu iz ranih Titovih godina”, navodi se u izvještaju. Bila je to, kao što sada znamo, dugoročna, ali vrlo tačna prognoza.
Preuzeto sa: express.24sata.hr
