Riječ je o Pariskom ugovoru o Svalbardu, koji je Kraljevina Svalbard potpisala 1925. godine, a kojim se jamči pravo na eksploataciju prirodnih resursa na tom norveškom arhipelagu.
U moru arhivske prašine u Beogradu leži dokument star više od sto godina, koji bi (nadaju se) Srbiji mogao da omogući pristup nekim od najbogatijih mineralnih nalazišta na planeti. Radi se o Pariški sporazum o Svalbardukoji je Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca potpisala 1925. godine, a kojim se jamči pravo eksploatacije prirodnih bogatstava na tom norveškom arhipelagu. Ta gotovo zaboravljena priča ponovo se pojavila nakon hrvatske predsjednice Zoran Milanović svojim prepoznatljivim stilom podsjetio svijet na strateški značaj krajnjeg sjevera.
Nedavno je Milanović, komentarišući ambicije američkog predsjednika Donalda Trumpa da kupi Grenland, nazvao to ostrvo “beskorisnim” i sugerirao da bi strateški bilo mnogo interesantnije Svalbard. On je istakao njenu ključnu poziciju za kontrolu arktičkih plovnih puteva, koji su zbog Golfske struje prohodni tokom cijele godine.
– Ima, ali ne znam da li je američka administracija to već vidjela na karti, Svalbard. Pripada, u principu, Norveškoj. To je malo istočnije od Grenlanda i tu završava Golfska struja i more nije zaleđeno. To je zanimljivo. Evo, dao sam im nešto za razmišljanje. Možda su vidjeli na karti da postoji arhipelag. Grenland je beskoristan – rekao je Milanović.
Iako je ova izjava izazvala oštru diplomatsku reakciju Norveške, koja je naglasila njen neprikosnoveni suverenitet nad arhipelagom, Milanovićev govor je nehotice skrenuo pažnju na Svalbardski ugovor i prava koja iz njega proističu za države nasljednice bivše Jugoslavije.
Zaboravljeni ugovor Kraljevine SHS
Svalbardski ugovor, potpisan 9. februara 1920 u Parizu priznao suverenitet Norveške nad arhipelagom, ali uz jedan ključni uslov: sve države potpisnice imaju jednaka prava na ekonomske aktivnosti, uključujući rudarstvo, ribolov i lov. Kraljevina SHS je pristupila ugovoru 6. jula 1925kojim je stekla pravo koje danas pripada njenim zakonskim nasljednicima.
Problem je, međutim, što nakon raspada Jugoslavije nijedna od novonastalih država nije zvanično zatražila kontinuitet ovih prava.
– Zanimljivo je da je Kraljevina SHS pristupila Ugovoru, a da do danas nijedna država naslednica bivše Jugoslavije nije dala izjavu da nastavlja da koristi prava i poštuje obaveze koje proizilaze iz Ugovora koji je zaključila država prethodnica – rekao je 2022. godine za srpski Vijesti dr Duško Dimitrijevićnaučni savetnik Instituta za međunarodnu politiku i privredu u Beogradu.
Prema međunarodnom pravu, Srbija, kao pravni sledbenik Savezne Republike Jugoslavije i jedan od naslednica SFRJ, može se obratiti depozitarima ugovora, Francuskoj i Norveškoj, i tražiti formalno preuzimanje prava. Stručnjaci poput bivšeg ministra za ekonomske odnose sa inostranstvom, dr Milan Parivodićsmatraju da je to prilika koju ne treba propustiti.
– Jedan od naših najozbiljnijih državnih problema je ogromna neažurnost, na koju ukazuje i Ugovor na Svalbardu. On je veoma interesantan i mislim da je neophodno da se Srbija što pre registruje kao naslednik. Trebalo bi sistematski pročešljati sve naše arhive i utvrditi da li ima još sličnih sporazuma – rekao je Parivodić, dodajući da taj sporazum svjedoči da su državu 1925. godine vodili “obrazovani i dalekovidi ljudi”.
Riznica najkvalitetnijeg uglja i plemenitih metala
Svalbard nije samo strateški važan komad leda; ogromni prirodni resursi skriveni su ispod njegove površine. Postoje nalazišta najkvalitetnijeg uglja na svijetu, antracita, čija je kalorijska vrijednost tolika da bi, prema procjenama stručnjaka, mogao oštetiti postrojenja u termoelektranama koje se koriste za lignit.
– To je najkvalitetniji ugalj visoke kalorične vrijednosti, koji ima širok spektar specifičnih namjena, od topionica do hemijske industrije. Ilustracije radi, taj ugalj nismo mogli koristiti direktno u našim termoelektranama jer bi ih bukvalno otopio – objašnjava geolog Predrag Mijatovićzamenik direktora Geološkog instituta Srbije.
U doba globalne energetske krize, takav resurs je zlata vrijedan. Međutim, osim uglja, istraživanja su potvrdila i postojanje bogatih nalazišta bakra, cinka, zlata i srebra, dok u okolnom Barencovom moru postoje i značajne rezerve nafte i gasa.
– Ugovor na Svalbardu ima ukupno 46 država članica koje su mu pristupile ili ga ratificirale: Afganistan, Albanija, Argentina, Australija, Velika Britanija, Austrija, Belgija, Bugarska, Kanada, Čile, Kina, Češka, Danska, Dominikanska Republika, Egipat, Estonija, Finska, Francuska, Njemačka, Grčka, Mađarska, Island, Indija, Irska, Norveška, Italija, Litvanija, Sjeverna Koreja, Zelandija, Japan, Latvija, Sjeverna Koreja, Latvija Poljska, Portugal, Rumunija, Rusija, Saudijska Arabija, Slovačka, Južna Afrika, Južna Koreja, Španija, Švedska, Švajcarska, SAD i Venecuela. Depozitori Sporazuma su Francuska i Norveška – kaže dr Dimitrijević.
I pored velikog interesovanja, od 1930-ih godina prošlog veka do danas, jedino su Rusi pokazali sposobnost da eksploatišu ovaj surovi teren. Rusija, naime, decenijama ostvaruje svoja prava i održava rudarsko naselje Barentsburgkoja funkcioniše kao ruska enklava na norveškoj teritoriji. Kina takođe jača svoje prisustvo sa istraživačkom stanicom “Žuta kula”. Globalno zagrijavanje otvara nove pomorske puteve i čini arktička bogatstva dostupnijima nego ikad, što dodatno povećava interes svjetskih sila.
U takvim okolnostima, aktiviranje desnice iz 1925. godine ne bi bilo samo ekonomski, već i snažan geostrateški potez Srbije. Međutim, stručnjaci smatraju da je značaj tog sporazuma danas upitan, s obzirom na protok vremena i izmenjene okolnosti koje su dovele do promene imena i nestanka država prethodnica: Kraljevine SHS, Kraljevine Jugoslavije, DFJ, FNRJ, SFRJ i SRJ.
Poslije Drugog svjetskog rata Jugoslavija je prihvatila prava i obaveze iz multilateralnih ugovora u kojima se kao potpisnice pojavljuju Kraljevina SHS ili Kraljevina Jugoslavija, ali su prilikom raspada Jugoslavije pozicije depozitara Svalbardskog ugovora podijeljene. Francuska je nastavila da tretira bivšu Jugoslaviju kao ugovornu stranu, dok je Norveška smatrala da to nije prihvatljivo i da se rješenje treba naći uz saglasnost svih strana potpisnica.
– Zbog nejasnoća oko kontinuiteta važenja Ugovora, čija bi dokumentacija trebalo da se nalazi u Ministarstvu spoljnih poslova, smatramo da bi za Republiku Srbiju, kao pravnog sledbenika SR Jugoslavije i jednog od sukcesora SFRJ, ispravniji pristup bio da se reguliše njen status kao države ugovornice, što je potvrđeno da je uspešnost države ugovornice i dalje validna. Ugovor o Svalbardu u vezi s njim, ili pak izdavanjem izjave o pristupanju. Slična praksa je već primenjivana prilikom nasleđivanja multilateralnih međunarodnih ugovora bivše SFRJ, čiji je depozitar bio generalni sekretar UN, čime je trajno regulisan ugovorni status tadašnje SR Jugoslavije u odnosu na međunarodne obaveze nastale pre 27. aprila 1992. godine – zaključuje dr Dimitrijević.
Postoji još jedan problem. Udaljenost Svalbarda, do koje se može stići samo čamcem, danas je ozbiljno ograničenje za Srbiju jer više nema flotu koju je nekada imala beogradska kompanija “Beoplov”. Reč je o brodovima najveće nosivosti u bivšoj SFRJ, koji su, između ostalog, dopremali rudu iz Latinske Amerike za smederevsku železaru. Tokom međunarodnih sankcija 1990-ih, ovi brodovi su zaplijenjeni zbog neplaćenih troškova u stranim lukama u kojima su bili usidreni.
