Linije fronta u ratu u Ukrajini ne protežu se samo kroz poplavna područja i razorene gradove, već i kroz jednu mnogo neodređeniju vrstu terena: sferu civilizacije. Od samog početka, ruski predsjednik Vladimir Putin svoju invaziju predstavlja kao dio kulturne borbe – stav koji dijele i neki njegovi protivnici na Zapadu. U oktobru 2022. godine, suočen s razočaravajućim tokom rata koji je započeo svega nekoliko mjeseci ranije, u govoru pred Međunarodnim diskusionim klubom „Valdaj“ zalagao se za „civilizacijsku raznolikost“. „Izglađivanje i brisanje svih mogućih razlika u suštini je ono što definira moderni Zapad“, rekao je Putin. Sjedinjene Države su, prema njegovim riječima, željele proširiti svoju „neokolonijalnu“ hegemoniju širom svijeta, uključujući i gušenje težnji ruskog naroda. Zapadna podrška Ukrajini bila je sastavni dio šire namjere da se „obuzda i blokira slobodan razvoj drugih civilizacija“. Ulog u ovoj borbi, insistirao je Putin, bilo je pravo „svake civilizacije da slijedi vlastiti put i organizuje sopstveni društveno-politički sistem“, piše Ayşe Zarakolu svojoj anlizi za američki časopis Foreign Affairs.
Za Putina – a zapravo i za mnoge ruske mislioce tokom proteklih godina – ovo je bio poznat teren. Nedavni događaji ponovo su aktuelizirali staru ideju koja se pojavila među intelektualcima carske Rusije, a koji su se bunili protiv opsjednutosti tamošnje elite Zapadom. Tvrdili su da bi oponašanje Evrope samo oslabilo njihovu zemlju. Umjesto toga, vjerovali su da je Rusija civilizacija za sebe, s jedinstvenim naslijeđem kojeg se ne može tek tako odreći. Ruski identitet je, insistirali su, ukorijenjen i u Evropi i u Aziji – složenost koja se najbolje ogleda u evroazijskoj stepi, prostranom pojasu travnatih ravnica koji se proteže od Kine do istočne Evrope i oko kojeg su nastala mnoga velika carstva. Ovo uvjerenje u suštinsku razliku između Rusije i Zapada, poznato kao euroazijstvo, danas barem djelimično čini temelj vladajuće ideologije Kremlja. Ono pomaže Putinu da odbaci liberalne vrijednosti kod kuće i predstavi Rusiju kao „jedinstvenu zemlju-civilizaciju“ – kako ju je Kremlj opisao 2023. godine – odlučnu da se suprotstavi ekspanzionističkom Zapadu. Istovremeno, ono nudi i kritičarima i braniocima Rusije objašnjenje zašto se ta zemlja ponaša na način na koji to čini.
U djelu ‘Stepa i njena carstva’ (The Steppe and Its Empires), historičar Michael Khodarkovsky priznaje da historijske i kulturne razlike razdvajaju Rusiju od zapadne Evrope. „Tvrdnja kremaljskih majstora manipulacije javnim mnijenjem o evroazijstvu“, piše on, „sasvim je utemeljena.“ Prema njegovom mišljenju, Rusija ima mnogo toga zajedničkog s određenim azijskim tradicijama. Khodarkovsky poredi Rusiju ranog novog vijeka s drugim velikim kopnenim carstvima koja su se formirala oko stepe: Osmanskim Carstvom sa sjedištem u današnjoj Turskoj, Safavidskim Carstvom u Iranu i dinastijom Qing u Kini. Uprkos razlikama, on uočava ključne sličnosti u njihovim shvatanjima suvereniteta i teritorije, militarizovanim birokratijama, pravnim sistemima te raznolikom i multireligijskom stanovništvu. Ta carstva su, kako navodi, „bila suštinski drugačija od Zapada u društvenom, ekonomskom, ideološkom, pravnom i kulturnom smislu, baš kao što i njihovi nasljednici – države Rusija, Turska, Iran i Kina – i danas ostaju prilično udaljeni od evropskih liberalnih demokratija.“ Ta zajednička historija, tvrdi on, presudno oblikuje sadašnjost, u kojoj mnogi u Washingtonu vide potomke tih carstava kao odlučne neprijatelje Sjedinjenih Američkih Država.
Međutim, sama činjenica o toj zajedničkoj historiji nije dovoljna da objasni današnje ponašanje Rusije. Na kraju krajeva, Rusija mnogo toga dijeli i sa svojim evropskim susjedima. Pogrešno je vjerovati da Putin djeluje na način na koji djeluje zato što slijedi stope evroazijskih careva i vojskovođa. Takva predodžba pojednostavljuje složenu historijsku stvarnost i pretvara historiju u moralističku priču o anđelima i demonima. Osim toga, posezanjem tako daleko u prošlost čini se greška izmještanja Putina i savremene Rusije iz njihovog vlastitog vremena.
POLITIČKE FIKCIJE
Rusija se vijekovima istovremeno vezivala za Evropu i pokušavala je odbaciti. U osamnaestom vijeku, ruski car Petar Veliki nastojao je preoblikovati svoje carstvo po uzoru na Zapad, usvajajući evropsku modu, vojne prakse, arhitektonske stilove i još mnogo toga. To je dovelo do ciklusa reformi i obnove, ali i do reakcija protivljenja, prvenstveno od strane kulturnih konzervativaca koji su usvajanje zapadnoevropskih navika i stavova smatrali odvratnim, pa čak i jeretičkim.
Istovremeno, mnogi Evropljani su Rusiju – baš kao i Osmansko Carstvo – posmatrali kao svojevrsni kontrast, kao „drugog” naspram kojeg su raznolike države i narodi zapadne Evrope mogli izgraditi osjećaj zajedničkog identiteta. Kako je zapisao historičar ideja Georgios Varouxakis, sam pojam „Zapad” nastao je u devetnaestom stoljeću, barem djelimično, s ciljem isključivanja Rusije i Turske. Budući da su obje države geografski pripadale Evropi, bila je potrebna nova oznaka za civilizacijsku grupaciju koja ih ne bi uključivala.
Dvije stvari mogu biti istinite istovremeno. S jedne strane, povezivanje Rusije sa evroazijskim stepama predstavlja politički potez. Evropljani su Rusiju prikazivali u tom svjetlu kako bi se distancirali od njenih postupaka i očuvali predstavu o Evropi kao predvodnici modernosti, različitoj od patologija ili zaostalosti koje su se pripisivale „Istoku”. Ako bi se Rusija ponašala loše, to se pripisivalo njenoj primitivnoj i okrutnoj azijskoj strani – što je stvaralo zgodnu fikciju da zapadne zemlje nisu sposobne za sličnu okrutnost. Kada Rusi prihvate evroazijski narativ, oni se također uključuju u politički projekat odbacivanja Evrope i Zapada, koje Putin i njegovi saveznici ismijavaju kao dekadentne, moralno posrnule i u fazi propadanja.
S druge strane, Rusija je drugačija i nema potrebe pretvarati se da nije tako. Khodarkovsky s pravom istražuje kako historija Rusije svrstava tu zemlju u društvo država i tradicija koje su mnogima u Evropi i Sjevernoj Americi manje poznate. Sva ta carstva nastala su nakon velikih mongolskih osvajanja koja su se u 13. stoljeću proširila evroazijskom stepom i uzdrmala političke prilike širom prostranih područja. Ako ništa drugo, djelo ‘Stepa i njena carstva’ (The Steppe and Its Empires) pruža dragocjen uvid kao svojevrsni pregled uporedivih praksi u tim carstvima.
Rusi, Osmanlije, Safavidi i dinastija Qing dijelili su mnoge prakse, uključujući one koje se tiču političkog uređenja te pristupa diplomatiji i pravu. Jedan od primjera koje Khodarkovsky razmatra odnosi se na sklapanje sporazuma. Počevši od 16. stoljeća, Moskva je sporazume s lokalnim vladarima autohtonih grupa počela tretirati kao zakletve na vjernost, dok su ti vladari smatrali da sklapaju obostrano koristan savez. Istovremeno, Moskva je odnose s tim narodima vodila putem Ureda za vanjske poslove sve do duboko u 19. stoljeće. I Osmanlije su koristile svojevrsnu zakletvu na vjernost, poznatu kao *ahdnama*, koja je u početku imala oblik povlastice koju sultan dodjeljuje drugoj strani. No, iako su te ‘ahdname’ koristili u odnosu na podanike koji su plaćali danak, poput kurdskih plemena, Osmanlije su u praksi priznavale stvarnu nezavisnost tih grupa. U oba slučaja nije bilo sasvim jasno šta spada u domen carstva, a šta izvan njega.
Prema Khodarkovskom, i Rusi i Osmanlije „nerado su pravili razliku između vanjskih i unutrašnjih pitanja, negirajući stvarnost na terenu”. Takav stav bio je prirodna posljedica napetosti koju je stvarala još jedna zajednička osobina: težnja ka univerzalnoj monarhiji u uslovima u kojima se ona nije mogla ostvariti. Koncept univerzalne monarhije podrazumijeva da država ima primat i legitimnu nadmoć nad svima ostalima. Stepska carstva su taj model vladanja vjerovatno djelimično naslijedila od Mongola. Univerzalno carstvo, po definiciji, ne može praviti jasnu razliku između unutrašnjeg i vanjskog jer polaže pravo na vlast nad „svim”. U mongolskom modelu, univerzalno carstvo bilo je praćeno ekstremnom personalizacijom političke vlasti, pri čemu je Veliki kan djelovao kao vrhovni zakonodavac koji nikome nije polagao račune. Primjeri koje navodi Khodarkovsky pokazuju uticaj takvog shvatanja suvereniteta na stepska carstva, a posebno na Rusiju. Kako navodi Khodarkovsky, ruska izvršna vlast istovremeno je obavljala i sudsku funkciju – praksa koja se zadržala sve do duboko u devetnaesti vijek.
STANJA IZUZETKA
Teško je provesti komparativni historijski projekat a pritom izbjeći savremene predrasude. Takve zamke je naročito teško izbjeći kada je u središtu pažnje Rusija. Već na samom početku knjige, Khodarkovsky piše: „Zanimljivo je primijetiti da su u doba rane renesanse, dok su Evropljani ponovo otkrivali i redefinirali svoje grčko-rimske korijene, trijumfalne vojske Džingis-kana postavljale temelje budućih evroazijskih carstava.” Takva rečenica ocrtava dubok kontrast između Evrope kao kolijevke profinjene kulture – renesanse, vrhunske umjetnosti i filozofije – i Azije kao prostora carstava i nasilja. U uvodu Khodarkovsky sugerira da je organizacija Evroazije počivala na ratu, dok je organizacija Evrope počivala na pravu. Veze koje povezuju Džingis-kana i Putina čine se gotovo previše očiglednim i nametnutim.
Međutim, taj kontrast je prilično varljiv. Azija je tokom tih stoljeća bilježila izuzetna dostignuća na polju umjetnosti, nauke, kulture i ekonomije – ne samo u urbanim središtima Kine, Indije i Irana, već i kroz astronomiju, poeziju i arhitekturu svestranih učenjaka iz Centralne Azije, koji su bili nosioci takozvane timuridske renesanse (otprilike od 14. do 16. stoljeća). S druge strane, evropska carstva su nakon 15. stoljeća nanosila ogromno nasilje ostatku svijeta, baš kao što su to činila evroazijska carstva tokom i nakon vladavine Džingis-kana. Naslijeđe stepe nije samo naslijeđe krvoprolića i brutalnog ispoljavanja moći, baš kao što ni naslijeđe evropske historije nije svedeno samo na zakone i uređeno ograničavanje vlasti. Imperijalističko ponašanje Rusije ne može se u potpunosti objasniti ni njenim evropskim ni njenim evroazijskim naslijeđem. Također je jasno da zapadni posmatrači ne bi smatrali rusku historiju ekspanzionizma – uključujući tu i aneksiju ogromnih teritorija koje su nekada bile u rukama centralnoazijskih kanata i sibirskih starosjedilačkih naroda – suštinski „nezapadnom“ osobinom da je Rusija tu sklonost pokazivala isključivo izvan Evrope.
Khodarkovskyjeva poređenja s Azijom također ne uspijevaju objasniti specifičan stepen pretjeranosti u ruskom političkom sistemu. Uzmimo, na primjer, instituciju opričnine koju je car Ivan IV uspostavio 1565. godine nizom lukavih poteza. Opričnina je predstavljala posebnu pravnu sferu u kojoj je važila isključivo njegova vlast – ono što bi današnji lideri mogli nazvati „vanrednim stanjem“. Nakon što je osigurao tu neograničenu moć, nemilosrdno je uklonio sve koji su mu se prethodno suprotstavili i opustošio gradove Tver i Novgorod, izlažući potonji sedmicama mučenju, pljački i masakrima. Prva opričnina trajala je do 1572. godine, a ubrzo nakon toga uspostavljena je i druga. Oba perioda obilježile su čistke i egzekucije; na kraju, preostalo je malo protivnika koji bi mu mogli pružiti otpor. „Mislim da se čak ni Turčinu ne pokoravaju onako kako se pokoravaju moskovskom vladaru, jer je on veliki tiranin“, zapisao je tadašnji mletački izaslanik.
U ovoj interpretaciji, Ivan se pojavljuje kao preteča Staljina i drugih pogubnih ruskih despota. Međutim, ono što je upečatljivo kod ovog slučaja jeste to da se teško mogu naći slični primjeri u drugim evroazijskim carstvima koja Khodarkovsky analizira; Ivanovo krvoproliće nije bilo uobičajena pojava u evroazijskoj političkoj kulturi. Možda bi se mogle povući paralele između pustošenja Tvera i Novgoroda i posebno svirepih primjera mongolske brutalnosti, poput mongolskog uništenja Merva 1221. godine i njihovog zloglasnog razaranja Bagdada 1258. godine. Ipak, Mongoli i druga carstva o kojima Khodarkovsky govori prema neprijateljima su se odnosili na drugačiji način: nakon što bi ostvarili osvajanja, uglavnom su pokazivali mnogo više tolerancije i manje sklonosti ka uplitanju u unutrašnje stvari nego što je to ikada činila Moskovska kneževina. Mongoli, Osmanlije i Safavidi, na primjer, uglavnom se nisu miješali u svakodnevne vjerske običaje svojih podanika. Nasuprot tome, kada su Rusi 1563. godine osvojili Polack, u današnjoj Bjelorusiji, Ivan je prema navodima naredio da se udave svi Jevreji koji su odbili preći na kršćanstvo. Ni drugi evroazijski vladari tog vremena nisu progonili praktičare okultnih vještina na način na koji je to činio Ivan u periodu koji je prethodio drugoj opričnini – postupcima koji su više odgovarali stavovima u ranoj modernoj kršćanskoj Evropi nego onima uobičajenim među azijskim vladarima. Na taj način, pokušaj svrstavanja Rusije u određenu kategoriju može postati uzaludan posao; Ivanovo ponašanje nosilo je odjeke kako Evrope, tako i stepe, ali je istovremeno odražavalo volju jednog osebujnog političkog inovatora.
Teško je precizno odrediti kakav je Khodarkovskyjev stav u ovoj raspravi o tome da li je kultura stepa odgovorna za ruske nedaće, no stiče se utisak da on prešutno oslobađa zapadnu stranu te jednačine svake odgovornosti. Primjera radi, on ne posvećuje mnogo pažnje kineskoj dinastiji Ming, koja je vladala od 14. do 17. stoljeća – što je neobičan izbor, s obzirom na to da su novija istraživanja pokazala kako je ta dinastija, naročito u svojim ranim godinama, bila oblikovana mongolskim naslijeđem u istoj mjeri kao i druga carstva koja se ovdje razmatraju. Da je u ovu studiju uključeno više informacija o ranom periodu dinastije Ming, to bi doprinijelo jasnijoj argumentaciji o tome u kojoj su mjeri stepe oblikovale Rusiju. Dinastija Ming se s vremenom odrekla velikog dijela svog ranog ekspanzionizma i okrenula unutrašnjim pitanjima, kako je jačao neokonfučijanski etos. To je pružilo drugačiji primjer načina na koji su se evroazijska carstva mogla razvijati. Historijsko naslijeđe ne određuje sudbinu, a za ruske ekscese ne može se kriviti isključivo povezanost te zemlje s političkom kulturom stepa.
NACIONALNA DRŽAVA ILI IMPERIJA?
Ove kritike ne treba shvatiti kao znak da je evroazijski komparativni okvir za Rusiju pogrešan. Očigledno je tačno da Rusija nije „evropska” zemlja u sociopolitičkom smislu te riječi, a uticaji stepe djelimično objašnjavaju zašto je ona nešto drugačije. Knjiga Hodarkovskog, uz druge novije naučne radove, pruža uvjerljive argumente u prilog tome. Ipak, evroazijski karakter Rusije samo je jedan od mnogih razloga zbog kojih ona nije evropska zemlja. Njena ogromna veličina i silni materijalni resursi čine je znatno drugačijom od relativno malih evropskih nacionalnih država. Ona je znatno etnički heterogenija od većine evropskih zemalja; etnički Rusi čine nešto više od 70 posto stanovništva, dok u većini drugih evropskih zemalja titularne etničke grupe obično čine blizu 90 posto populacije. Rusija je imperija koja je poprimila oblik moderne nacionalne države, pri čemu je veliki dio njene teritorije stečen „unutrašnjim” osvajanjem i kolonizacijom, uključujući i naseljavanje stanovništva slično onome kakvo se prakticiralo u Sjevernoj Americi, Australiji i drugdje. Evropske zemlje su, nasuprot tome, već odavno izgubile većinu svojih imperijalnih teritorija. Konačno, Rusija je nasljednica jedne od dvije velike sile dvadesetog stoljeća, a veliki dio ruskog narativa o samoj sebi (uključujući način na koji Rusi shvataju vlastitu historiju i politiku) i dalje je oblikovan tom stvarnošću, bilo u dobrom ili lošem smislu. Taj odnos ljubavi i mržnje prema Evropi također predstavlja ključni dio načina na koji Rusija doživljava samu sebe u svijetu. Kada se svi ti aspekti uzmu u obzir, zemlja s kojom se Rusija može najbolje porediti – kako historijski, tako i u savremenom trenutku – nije Turska ili Iran, već Sjedinjene Američke Države.
Nastojanje da se Rusija posmatra isključivo kao proizvod njenog naslijeđa stepe na kraju dovodi do iskrivljavanja i pojednostavljivanja te historije. Podsjećanje na rusko euroazijsko naslijeđe korisno je utoliko što naglašava temeljnu složenost današnje Rusije. Međutim, prošlost ne treba parcijalno tumačiti kako bi se služilo savremenim političkim ciljevima; Rusija je bila ukorijenjena i u Evropi i u Aziji, a na nju je presudno uticalo rivalstvo sa Sjedinjenim Državama tokom Hladnog rata u dvadesetom stoljeću. Putinov napad na Ukrajinu, njegove otvoreno iskazane imperijalne ambicije i nemilosrdno gušenje neistomišljenika ne čine ga modernim carem, kanom, šahom ili sultanom. Njegovo loše ponašanje je isključivo njegova stvar.
(TBT)
The post MITO EUROAZIJI: Zašto se Rusija ne može osloboditi svojih imperijalnih zabluda appeared first on The Bosnia Times.
Preuzeto sa: thebosniatimes.ba
