U gotovo svakom većem geopolitičkom potresu na Bliskom Istoku ponovo se aktivira isti narativ: Bosna i Hercegovina i Bošnjaci pojavljuju se u dijelu analitičkih i sigurnosnih diskursa kao potencijalni „islamski problem“ u Evropi. Takav refleks više govori o političkim projekcijama onih koji ga proizvode nego o stvarnosti bosanskohercegovačkog društva.
U javnim raspravama koje prate eskalacije sukoba na Bliskom Istoku gotovo refleksno se ponovo spominju navodni „islamizam u Bosni i Hercegovini“, „iranske veze“ ili „radikalizacija Bošnjaka“. Takve interpretacije nisu nove. One su dio dugotrajnog diskurzivnog procesa u kojem se Bošnjaci periodično predstavljaju kao sigurnosno pitanje, a ne kao politički narod sa legitimnim interesima, piše Nermin Hodžić za !Odgovor.ba.
U terminima savremene političke teorije riječ je o procesu koji je Kopenhaška škola sigurnosnih studija (posebno Barry Buzan i Ole Wæver) označila pojmom sekuritizacije. Sekuritizacija označava političko-diskurzivni proces u kojem se određena grupa, fenomen ili identitet predstavljaju kao egzistencijalna prijetnja sigurnosti. Time se ona izmješta iz normalnog političkog prostora i prebacuje u prostor izvanrednih mjera, nadzora i kontrole. Drugim riječima, sekuritizacija ne govori nužno o stvarnoj prijetnji, nego o načinu na koji se prijetnja politički konstruira i legitimira u javnom prostoru.
U slučaju Bošnjaka, taj proces ima nekoliko slojeva.
Mudžahedini nisi došli mimo geopolitičkog konteksta
Tokom agresije na Bosnu i Hercegovinu 1990-ih, u našu zemlju su došli dobrovoljci selefijske provenijencije (mudžahedini) da bi se borili na strani Armije Republike Bosne i Hercegovine, dok je, s druge strane, Iran pružio određenu vojnu i logističku pomoć. Međutim, u dominantnim narativima često se prešućuje ključna činjenica: ni jedno ni drugo nije se dogodilo izvan šireg geopolitičkog konteksta.
Dolazak tih aktera odvijao se u okolnostima međunarodnog embarga na oružje i uz prešutno ili otvoreno toleriranje određenih zapadnih centara moći, uključujući Sjedinjene Američke Države, ali i uz logističke kanale koji su prolazili preko teritorije Hrvatske. Drugim riječima, riječ je o fenomenu koji je bio prije svega posljedica ratne geopolitike i međunarodnih kalkulacija, a ne izraz ideološke transformacije bošnjačkog naroda.
Još važnije: dugoročno gledano, ti utjecaji nisu proizveli ideološki zaokret koji im se često pripisuje. Bošnjaci nisu postali ni selefijski radikalizirani niti šiitski politički mobilizirani. Bosanski islam ostao je ono što je bio stoljećima, dakle lokalno ukorijenjen, institucionalno organiziran i kulturno integriran u evropski prostor. Upravo se ta historijska ukorijenjenost pokazala otpornijom na vanjske ideološke projekte nego što su mnogi pretpostavljali.
Nova evropska islamofobija
Ipak, iako realni ideološki pomak nije nastao, diskurs o potencijalnoj radikalizaciji Bošnjaka ostao je trajno prisutan u dijelu ovdašnjih i zapadnih političkih i sigurnosnih narativa.
U tom smislu, Bošnjaci su često smješteni u širi evropski islamofobni imaginarij u kojem muslimanske zajednice postaju predmet sumnje, nadzora i sigurnosnih projekcija. Paradoks je očigledan: narod koji je stoljećima predstavljao najzapadniju autohtonu muslimansku zajednicu u Evropi nerijetko se tretira kao potencijalni sigurnosni problem, a ne kao prirodni politički partner.
Takav diskurs ima i šire političke posljedice. On utječe na percepciju Bosne i Hercegovine kao države, ali i na unutrašnje političke odnos.
Nametanje Handžara kao kolektivne krivice
Poseban sloj tog procesa sekuritizacije Bošnjaka predstavlja pokušaj njihove retroaktivne kriminalizacije kroz interpretacije Drugog svjetskog rata.
U određenim političkim narativima nastoji se stvoriti kolektivna veza između Bošnjaka i zločinačkih struktura tog perioda, posebno kroz insistiranje na ekscesima poput SS divizije „Handžar“. Takve interpretacije često zanemaruju širi historijski kontekst, složenost ratnih okolnosti i činjenicu da su i druge zajednice u tadašnjoj Jugoslaviji imale različite oblike kolaboracije, prisilne mobilizacije ili političkih kalkulacija.
Nametanje kolektivnog historijskog krimena jednom narodu predstavlja klasičan primjer političke instrumentalizacije historije. Ono ima jasnu funkciju: delegitimirati savremeni politički subjektivitet Bošnjaka i prikazati njihovu političku artikulaciju kao historijski problematičnu ili potencijalno opasnu.
Foto: HDZ BiH / Facebook
Zagreb u službi HNS-a
U posljednjih dvadesetak godina odvijao se i jedan suptilniji proces.
Dok su radikalni utjecaji izvana ostali marginalni, dio evropskog političkog prostora postajao je sve manje inkluzivan prema muslimanskim identitetima. Uz rastuću islamofobiju u pojedinim društvima, ali i uz slabljenje normativne privlačnosti evropskog projekta, kod dijela Bošnjaka pojavio se osjećaj simboličke distance prema Zapadu kojem historijski, kulturno i politički pripadaju.
Tome je dodatno doprinijelo i odsustvo dugoročne, inkluzivne i privlačne politike susjedne Hrvatske prema Bošnjacima u posljednjih dvadesetak godina. Umjesto partnerskog odnosa koji bi počivao na zajedničkim interesima i historijskom iskustvu, često se razvijao odnos obilježen nepovjerenjem i političkom instrumentalizacijom bosanskohercegovačkog pitanja u regionalnim političkim agendama. Službeni Zagreb je, u tom pogledu, djelovao čas kao puka ekspozitura Brisela, čas kao ispostava Čovićevog HNS-a.
Identitet otporan na radikalne vanjske utjecaje
Ipak, dio odgovornosti za određene nesporazume u percepciji Bošnjaka leži i unutar same bošnjačke zajednice.
Nakon decenija potiskivanja religijskog identiteta u socijalističkom periodu, proces ponovne afirmacije vjere početkom 1990-ih imao je snažnu emancipacijsku dimenziju. Međutim, u toj fazi religijska samopotvrda ponekad je poprimala i elemente simboličke prenaglašenosti.
U takvom kontekstu religijski aspekt identiteta nerijetko je dobio vidljiviji javni izraz nego što je to bio slučaj u ranijim historijskim periodima. To je, dijelom, dovelo do svojevrsne folklorizacije religijskih simbola, pri čemu je vjerski element identiteta ponekad dolazio u prvi plan na račun šireg kulturnog i etno-nacionalnog okvira.
Paradoksalno, upravo je bošnjačka tradicija pokazivala drugačiji obrazac. Historijski identitet Bošnjaka bio je oblikovan kroz ravnotežu između religijske tradicije i društvene modernosti. Drugim riječima, tradicija je činila suštinu identiteta, dok je modernost bila njegova forma.
U tom smislu, autentična snaga bošnjačkog identiteta nije bila u rigidnom religijskom formalizmu, nego u sposobnosti da se religijska tradicija integriše u širi kulturni, društveni i politički okvir evropske modernosti. Upravo ta sposobnost historijski je učinila bošnjački identitet otpornim na radikalne ideološke utjecaje izvana.
Strateški interes: autohtonost, subjektivitet i država
U takvom kontekstu, ključni strateški interes Bošnjaka nije, niti može biti, vezivanje za bilo kakve vanjske ideološke ili geopolitičke projekte.
Njihov temeljni interes je očuvanje vlastite autohtonosti i autonomnosti, ali i očuvanje političkog subjektiviteta koji omogućava kolektivnu sigurnost i institucionalnu zaštitu.
To podrazumijeva nekoliko međusobno povezanih ciljeva: očuvanje kulturnog i religijskog identiteta koji se razvijao stoljećima u evropskom kontekstu; očuvanje političkog subjektiviteta Bošnjaka unutar Bosne i Hercegovine; jačanje institucionalne stabilnosti države Bosne i Hercegovine; te očuvanje Bosne i Hercegovine kao multietničke, multikulturne države i interkulturnog društva.
Upravo zato Bošnjaci nisu u nikakvoj dilemi između Istoka i Zapada, već u nastavku političke borbe za svoj i opstanak Bosne i Hercegovine. Njihova sigurnost, politički subjektivitet i kulturni identitet neraskidivo su vezani za opstanak države koja je historijski oblikovana kao multietničko i interkulturno društvo. Istovremeno, i sam opstanak takve Bosne i Hercegovine u velikoj mjeri zavisi od opstanka Bošnjaka kao političkog subjekta, tj. zajednice koja je sposobna voditi odgovornu politiku, graditi institucije i čuvati stabilnost države. Sve drugo, a napose ideološke projekcije, historijske manipulacije i sigurnosni stereotipi, prolazne su političke konstrukcije.
Bosna i Hercegovina, sa svim svojim složenostima, ostaje jedini stvarni politički okvir u kojem bošnjački identitet može opstati i razvijati se. Jednako tako, samosvjestan, politički artikuliran i snažan bošnjački subjekt i dalje je kičma i jamac opstanka bosanskohercegovačke države. Uz sve izazove i poteškoće koje nas na tom očekuju.
Preuzeto sa: www.slobodna-bosna.ba
