KRAJ OPSADE SARAJEVA: ‘Snajperista me imao na nišanu, ali je odabrao da ubije dijete’

Vijest da je poslije gotovo četiri godine zvanično završena opsada glavnog grada Bosne i Hercegovine, Nada Cvitešić čula je preko radija, dok se u autobusu vozila iz Crne Gore prema rodnom Sarajevu.

„Kada sam došla, poljubila sam zgradu u kojoj sam živjela”, sjeća se tog 29. februara 1996.

„Bila sam presrećna”, dodaje Cvitešić.

Bio je to kraj 1.425 dana duge opsade, jedne od najdužih u modernoj istoriji, a za Nadu – novi početak.

Iako joj je posao u Crvenom krstu omogućavao da povremeno može da izađe iz grada na koji je u prosjeku dnevno padalo 329 granata, Nada je to rijetko činila.

Za tri i po godine pod opsadom snaga Vojske Republike Srpske (VRS), u Sarajevu je ubijeno više od 11.500 ljudi, od čega 1.601 dijete.

„Nije bilo sigurnog mjesta.

„Svako je mogao da pogine ili bude ranjen bilo gdje i bilo kada” navodi se u presudi Sudskog vijeća Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju kojom je nekadašni general VRS Dragomir Milošević osuđen na 33 godine zatvora.

Pred Tribunalom su za opsadu Sarajeva osuđeni i bivši politički i vojni vođa RS, Radovan Karadžić i Ratko Mladić.

Štampa je dan kasnije pisala da su otvoreni putevi ka Zenici i Tuzli, čime je opsada Sarajeva i zvanično okončana.

„Federalna policija i međunarodne mirovne snage uspostavile su kontrolu nad sarajevskim predgrađima.

„Time je Sarajevo dobilo punu slobodu kretanja prema ostatku zemlje”, piše dnevni list Oslobođenje 1. marta 1996.

„Euforija se osjećala u Sarajevu.

„Više nije bilo oružanih sukoba ni u gradu, ni u njegovoj okolini”, kaže Aleksander Ivanko, tadašnji portparol Misije Ujedinjenih nacija u BiH i Međunarodnih policijskih snaga, za BBC na srpskom.

Iako je grad bio u ruševinama, radosti je bilo i među odraslima i među djecom.

Jedna od njih, Nirvana Imamović, imala je osam godina kada je počeo rat u BiH, tokom kojeg je ubijeno više od 100.000 ljudi.

Mnogih detalja se ne sjeća, ali pamti da je u sopstvenom gradu bila izbjeglica, jer se sa roditeljima morala preseliti sa Dobrinje u drugi kraj Sarajeva.

Često je maštala o njenoj sobi i igračkama, jer joj je kao djevojčici, kaže, u godinama opsade najviše nedostajala igra.

„Zamišljala sam da s drugaricama razmjenjujem salvete i da se igramo lateksa (lastiša)”, kaže Imamović za BBC na srpskom.

Imala je 12 godina kada joj je otac rekao da konačno mogu da se vrate kući.

„Sve je bilo zbunjujuće i nestvarno – istovremeno kraj nečega strašnog i početak nečega što još ne razumijem”, sjeća se Nirvana.

Na licima prolaznika Ivanko je prepoznavao ponos i samopouzdanje „kakvo nije vidio tokom rata”.

„Zgrade su bile uništene, struja, voda i grijanje gotovo da nisu postojali, hrane je bilo, ali izbor je bio veoma ograničen”, prisjeća se UN zvaničnik.

„Kako se vrijeme popravljalo, kafići su počeli da rade, neki su imali i bašte na otvorenom.

„Sve više ljudi, napokon bez straha da će biti pogođeni, sjedilo je napolju, pilo kafu i smijalo se”, opisuje.

Još pamti sreću Sarajlija.

„Opsada Sarajeva je napokon bila završena”, kaže.

Tog i narednih dana Edvard P. Džozef, tadašnji američki vojni zvaničnik koji je služio u snagama IFOR-a u Ilidži, primjetio je dvij atmosfere u dva Sarajeva, kaže on. 

„Olakšanje i nevjerica u dotad opkoljenom Sarajevu i brz povratak prividu normalnog života”, opisuje današnji predavač Meril centra za spoljnu politiku američkog univerziteta Džons Hopkins.

U tadašnjem Srpskom Sarajevu, ratnoj prijestonici Republike Srpske koja je od 1992. do 2004. nosila taj naziv (današnje Istočno Sarajevo), Džozef je primetio „strepnju i ogorčenost”, posebno u oblastima grada koje su Dejtonskim sporazumom iz Republike Srpske premještena u Federaciju BiH.

„Nikada neću zaboraviti ogorčenost jednog Srbina, vulkanizera koji je bio primoran da se preseli u Rogaticu 1996, pošto ga je, kao i mnoge druge Srbe, vlast Republike Srpske natjerala da napusti Sarajevo.

„Proklinjao je sudbinu zato što je morao da ode iz Sarajevo u ‘ovu rupu’ u Rogatici i još pamtim kako je bjesno izgovarao ‘rupa'”, kaže Džozef.

Mirovni sporazum dogovoren u američkom Dejtonu, a potpisan u francuskom Parizu, sklopljen je u novembru 1995.

Ali, do kraja februara 1996. Sarajevo je zvanično i dalje bilo pod opsadom.

Kada se Vojska Republike Srpske (VRS), jednog od dva entiteta na koje je podijeljena BiH Dejtonskim sporazumom, povukla iz Sarajeva, vlasti Federacije BiH počele su da preuzimaju kontrolu nad gradom.

„To je trenutak kad sam rekla: evo ga – vraćam se u BiH”, sjeća se glumica Hasija Borić.

Međutim, u Beču je morala da provede još nekoliko mjeseci pošto je bila zaposlena u tamošnjem Narodnom pozorištu, pišu  Slađan Tomić i Grujica Andrić za BBC.

Život pod opsadom

Više od tri godine ranije, prvog dana ratne 1993, Aida Feraget je „dobila novu frizuru umjesto sahrane”, kako kaže za BBC na srpskom.

Tada ju je snajperista promašio za nekoliko centimetara.

Ciljao je u glavu, ali metak je prošao kroz njenu kosu, danas kratku.

Prva pomisao joj je bila zašto neko umjesto da proslavlja Novu godinu bira da sa okolnih brda puca po civilima u Sarajevu.

„Tek kasnije sam se naljutila, jer danima nisam ništa čula na desno uho, a i taj metkom ošišani pramen mi je falio”, priča Aida.

Ponekad joj smeta kada sluša priče o hrabrim ljudima u gradu pod opsadom, jer kaže da nije bila takva.

„Svaki dan sam bila prestrašena.”

Ponajviše zbog oca koji je i za vreme rata svakodnevno išao na posao, ali je straha bilo i kada bi ispraćala drugove.

Plašila se i za komšije jer nije svima bilo isto da tada žive u Sarajevu, tvrdi.

„Gore od toga da si Sarajka ili Sarajlija u opsadi srpskih snaga je bilo samo jedno – biti Srbin u Sarajevu.

„Znam, jer sam jednog mjesecima sakrivala kod sebe od Cacinih”, priča Feraget.

Mušan Topalović Caco bio je odmetnuti ratni komandant 10. brdske brigade Armije BiH, a pod njegovom komandom mučeni su i ubijani nemuslimanski stanovnici Sarajeva.

Tokom propale akcije hapšenja 26. oktobra 1993. ubio je devet policajaca i vojnika, a dan kasnije je ubijen.

Sredinom novembra 2021. tadašnja gradonačelnica Sarajeva Benjamina Karić otkrila je spomenik Cacinim žrtavama na Kazanima, jami u kojoj su bačeni ubijeni civili.

Foto-dokumenti opsade Sarajeva: Preživljavanje, otpor i kreativnost

Nekoliko kilometara dalje, na liniji razdvajanja dvije vojske rat je zatekao i Edinu Kamenicu, nekadašnju novinarku Oslobođenja, lista koji je 1992. i 1993. dobio brojna svjetska priznanja.

Ne voli da se sjeća perioda od aprila do septembra te godine, kada je živjela u zgradi koja je dijelila dvije neprijateljske vojske.

Odmah joj, kaže, kroz glavu prolaze slike srpskih vojnika u uniformama koji su upadali u stanove, pljačkali, silovali i tukli.

„Naravno, najgore je bilo onima s muslimanskim i hrvatskim imenima, ali pijanom i drogiranom vojniku je često svjejedno ko će mu biti žrtva”, priča Edina.

„Strašni zločini su počinjeni u tom dijelu Sarajeva koji je bio pod kontrolom tadašnje Srpske Republike”, sjeća se bivša novinarka.

Foto: Slađan Tomic

Edina je živela u naselju Kovačići, pod kontrolom VRS, koje je tada samo rijeka dijelila od državnog parlamenta i teritorije pod kontrolom Armije Bosne i Hercegovine.

Za pet mjeseci života na liniji često se dešavalo da joj vojnici upadaju u stan, koji po njihovoj naredbi nije smjela da zaključava.

U tom periodu samo je 15 puta uspjela da izađe iz zgrade.

„Sve što je bilo potrebno nama nesrbima, kupovao je naš dobri komšija Srbin”, pamti Edina.

Sjeća se da je nekoliko puta pijane i drogirane vojnike pod srpskom komandom uveo u vlastiti stan i ubjedio da nemaju razloga da idu dalje.

„Pitanje je šta bi bilo sa nama da nije tako radio.”

Niko još ne zna tačne podatke o broju ubijenih Sarajlija iz tri naselja koja su bila linija razdvajanja dve vojske – Grbavica, Vraca i Kovačići.

„Na Grbavici je nestalo 259 ljudi, od čega se i dalje traga za 60 osoba”, kaže Emza Fazlić, portparolka Instituta za nestale osobe BiH.

Skoro 30 tekstova Edine Kamenice Sud BiH koristio je kao dokazni materijal tokom suđenja Veselinu Vlahoviću Batku, bivšem pripadniku srpskih paravojnih snaga,  osuđenom na 42 godine zatvora za ratne zločine nad bošnjačkim i hrvatskim stanovništvom u sarajevskim naseljima Grbavica, Kovačići i Vraca.

Kada su je snage VRS u septembru 1992. protjerale iz vlastitog doma, uslijedio je novi pakao.

Živjela je bez struje, vode i hrane.

„Svakodnevni odlazak u redakciju često je bio pod kišom snajpera i granata, a ponekad sam čekala sat ili dva da bih pretrčala ulicu”, opisuje.

Nekoliko puta je pukom srećom izbjegla smrt i masakr poput onog na gradskoj pijaci Markale, kada su desetine ljudi ubijene, ili ispred Zemaljskog muzeja, kada je ubijen sedmogodišnji dječak Nermin Divović.

„Mimoišli smo se koji sekund prije.

„Snajperista je i mene imao na nišanu, ali je odabrao dijete”, govori Kamenica.